บทความ

WoundCareFriend

เเผลเบาหวานที่เท้า(DFU-diabetic foot ulcer)

WOUNDCAREFRIEND.COM

แผลเบาหวาน:

คู่มือการดูแลและป้องกันอย่างครบวงจร

ความรู้ที่จำเป็นสำหรับบุคลากรทางการแพทย์และประชาชนทั่วไป

WoundCareFriend.com | เมษายน 2569

1. แผลเบาหวานคืออะไร? ทำไมถึงน่ากลัว

แผลเบาหวาน (Diabetic Wound / Diabetic Foot Ulcer - DFU) คือแผลที่เกิดขึ้นในผู้ป่วยเบาหวานที่ควบคุมระดับน้ำตาลได้ไม่ดี โดยเฉพาะบริเวณเท้าและขาส่วนล่าง เป็นภาวะแทรกซ้อนที่พบได้บ่อยและส่งผลกระทบร้ายแรงต่อคุณภาพชีวิตของผู้ป่วย

สาเหตุหลักมาจากระดับน้ำตาลในเลือดที่สูงเรื้อรัง ทำลายเส้นประสาทส่วนปลาย (Peripheral Neuropathy) ทำให้สูญเสียความรู้สึกที่เท้า ร่วมกับหลอดเลือดตีบ (Peripheral Artery Disease) ทำให้เลือดไปเลี้ยงเท้าไม่เพียงพอ เมื่อเกิดแผลจึงหายช้ากว่าคนปกติอย่างมาก

สิ่งที่ต้องรู้

แผลเบาหวานเป็นสาเหตุอันดับหนึ่งของการตัดขาที่ไม่ได้เกิดจากอุบัติเหตุ (Non-traumatic Amputation) และมีอัตราการเสียชีวิตภายใน 5 ปีสูงถึง 42%

2. สถานการณ์แผลเบาหวานในไทยและทั่วโลก

537 ล้าน

ผู้ป่วย DM ทั่วโลก (IDF 2021)

19-34%

ผู้ป่วย DM ที่จะเกิด แผลตลอดชีวิต

25%

โอกาสเกิดแผลเท้า ในผู้ป่วย DM ไทย

42%

อัตราเสียชีวิตใน 5 ปีหลังเกิดแผล

ข้อมูลจาก International Diabetes Federation (IDF) ระบุว่าในปี ค.ศ. 2021 มีผู้ป่วยเบาหวานทั่วโลกกว่า 537 ล้านคน โดยประมาณ 9.1-26.1 ล้านคนจะเกิดแผลเบาหวานที่เท้าในแต่ละปี สำหรับประเทศไทย ผู้ป่วยเบาหวานมีโอกาสเกิดแผลที่เท้าสูงถึงร้อยละ 25

3. กลไกการเกิดแผล: เข้าใจต้นเหตุ

กลไกการเกิดแผลเบาหวานเกิดจากปฏิสัมพันธ์ของ 3 ปัจจัยหลัก ได้แก่ Peripheral Neuropathy, Peripheral Artery Disease และภูมิคุ้มกันบกพร่อง โดยมีน้ำตาลในเลือดสูงเรื้อรังเป็นต้นเหตุร่วม

3.1 Peripheral Neuropathy (เส้นประสาทส่วนปลายเสื่อม)

ระดับน้ำตาลในเลือดที่สูงเรื้อรังทำลายเส้นประสาทส่วนปลาย แบ่งเป็น 3 ชนิด:

S	Sensory Neuropathy (ประสาทรับความรู้สึก) สูญเสียความสามารถในการรับรู้ความเจ็บปวด ร้อน-เย็น ทำให้ไม่รู้ว่ามีแผลหรือการบาดเจ็บที่เท้า

M	Motor Neuropathy (ประสาทสั่งการ) กล้ามเนื้อเท้าอ่อนแรง/ลีบ ทำให้รูปเท้าผิดรูป เกิดจุดรับน้ำหนักผิดตำแหน่ง สร้างแรงกดซ้ำๆ

A	Autonomic Neuropathy (ประสาทอัตโนมัติ) ผิวหนังแห้ง แตก เนื่องจากต่อมเหงื่อทำงานผิดปกติ เป็นช่องทางให้เชื้อโรคเข้าสู่ร่างกาย

3.2 Peripheral Artery Disease (หลอดเลือดส่วนปลายตีบ)

หลอดเลือดแดงที่เท้าตีบจากภาวะ Atherosclerosis ทำให้เลือดไปเลี้ยงเนื้อเยื่อไม่เพียงพอ ออกซิเจนและสารอาหารไปถึงแผลน้อย ทำให้แผลหายช้า เสี่ยงต่อเนื้อเยื่อตาย (Gangrene)

3.3 ภูมิคุ้มกันบกพร่อง

ระดับน้ำตาลสูงลดประสิทธิภาพของเม็ดเลือดขาว (WBC) ในการต่อสู้กับเชื้อโรค ทำให้แผลติดเชื้อง่ายและรุนแรง มีโอกาสเกิด Biofilm ซึ่งเป็นชั้นเกราะป้องกันของเชื้อแบคทีเรียที่ดื้อต่อยาปฏิชีวนะ

4. ประเภทของแผลเบาหวาน

ประเภทแผล	ลักษณะเด่น	สาเหตุหลัก	ตำแหน่งที่พบบ่อย
Neuropathic Ulcer (แผลจากเส้นประสาทเสื่อม)	ไม่เจ็บ ขอบแผลหนา (Callus) แผลค่อนข้างลึก เท้าอุ่น ชีพจรเท้าคลำได้	Peripheral Neuropathy	ฝ่าเท้า, หัวนิ้วเท้า (Metatarsal heads)
Ischemic Ulcer (แผลจากเลือดไปเลี้ยงไม่พอ)	เจ็บปวด ขอบแผลเรียบ ผิวหนังรอบแผลซีด/คล้ำ เท้าเย็น ชีพจรเท้าคลำไม่ได้	Peripheral Artery Disease	ปลายนิ้วเท้า, ข้อเท้า, ส้นเท้า
Neuro-ischemic Ulcer (แผลผสม)	อาจเจ็บหรือไม่เจ็บ ชีพจรเท้าอ่อนหรือคลำไม่ได้ พบบ่อยที่สุด	Neuropathy + PAD	ขอบเท้า, นิ้วเท้า

5. การประเมินแผล: Wagner Classification & IWGDF

ระบบ Wagner Classification แบ่งความรุนแรงของแผลเบาหวานเป็น 6 ระดับ ตั้งแต่ Grade 0 (ไม่มีแผล แต่มีความเสี่ยง) ไปจนถึง Grade 5 (เนื้อตายทั้งเท้า ต้องตัดขา) ดังตารางต่อไปนี้:

Grade	ลักษณะ	การจัดการ
Grade 0	ไม่มีแผล ผิวหนังปกติ อาจมี callus หรือเท้าผิดรูป	ป้องกัน: ให้ความรู้ ตรวจเท้าประจำ
Grade 1	แผลตื้น (Superficial) ไม่ลึกถึงเอ็นหรือกระดูก	ทำความสะอาดแผล Offloading
Grade 2	แผลลึกถึงเอ็น กระดูก หรือข้อต่อ ยังไม่มี abscess	เร่งรักษา พิจารณา ATB
Grade 3	แผลลึก + ฝี/Abscess, Osteomyelitis, ติดเชื้อรุนแรง	Surgical debridement + IV ATB
Grade 4	Gangrene บางส่วน (นิ้วเท้าหรือหน้าเท้า)	ตัดบางส่วน + ประเมิน vascular
Grade 5	Gangrene ทั้งเท้า	ตัดขา (Amputation)

หมายเหตุสำหรับบุคลากรทางการแพทย์

ปัจจุบัน IWGDF 2023 แนะนำใช้ระบบ SINBAD หรือ IWGDF/IDSA classification ร่วมกับ Wagner เพื่อประเมินความรุนแรงของการติดเชื้อและพยากรณ์โรคได้แม่นยำยิ่งขึ้น โดยพิจารณา Site, Ischemia, Neuropathy, Bacterial infection, Area, และ Depth ของแผล

6. หลักการรักษาแผลเบาหวานแบบองค์รวม

การรักษาแผลเบาหวานให้ได้ผลดีต้องอาศัยการดูแลแบบองค์รวม (Holistic Approach) โดยทีมสหสาขาวิชาชีพ ครอบคลุม 5 เสาหลัก:

1	ควบคุมน้ำตาลในเลือด เป้าหมาย HbA1c <7%, FBS 80-130 mg/dL ควบคุมน้ำตาลให้ดีช่วยเร่งการหายของแผลอย่างมีนัยสำคัญ

2	ทำความสะอาดแผล (Wound Cleansing & Debridement) ล้างแผลด้วย HOCl solution, ตัดเนื้อตาย (Debridement) เพื่อเปิดทางให้เนื้อเยื่อใหม่เจริญเติบโต

3	ควบคุมการติดเชื้อ ประเมินตาม IWGDF/IDSA Classification ใช้ยาปฏิชีวนะตามความจำเป็น

4	ลดแรงกดที่แผล (Offloading) ใช้ Total Contact Cast (TCC), Walker boot หรือรองเท้าเฉพาะทาง

5	ประเมินหลอดเลือด ตรวจ ABI/TBI พิจารณา Revascularization ถ้าจำเป็น

สำคัญ: Moist Wound Healing

การรักษาสภาพแวดล้อมให้แผลชุ่มชื้นพอเหมาะ (Moist wound environment) ช่วยเพิ่มการเคลื่อนตัวของเซลล์ ส่งเสริมการสร้างเนื้อเยื่อใหม่ ดีกว่าการปล่อยให้แผลแห้ง

7. การเลือกใช้ Wound Dressing ที่เหมาะสม

การเลือก dressing ต้องพิจารณาจากลักษณะแผล ปริมาณสารคัดหลั่ง ระยะของแผล และสภาพของผู้ป่วย

ชนิด Dressing	ข้อบ่งชี้	ข้อดี
Foam Dressing	แผลมี exudate ปานกลาง-มาก	ดูดซับดี นุ่มสบาย ลดแรงกด
Alginate Dressing	แผลมี exudate มาก แผลลึก	ดูดซับได้มาก ช่วย hemostasis
Hydrogel	แผลแห้ง เนื้อตายแห้ง (Eschar)	เพิ่มความชุ่มชื้น ช่วย autolytic debridement
Silver Dressing	แผลติดเชื้อ/มีความเสี่ยงติดเชื้อ	ฆ่าเชื้อ แต่อาจเป็นพิษต่อเซลล์ปกติ
HOCl Solution	ล้างแผลทุกชนิด สลาย Biofilm	ปลอดภัย ไม่เป็นพิษต่อเซลล์ ราคาคุ้ม

8. บทบาทของ HOCl ในการดูแลแผลเบาหวาน

กรดไฮโปคลอรัส (Hypochlorous Acid - HOCl) เป็นสารที่ร่างกายผลิตขึ้นเองตามธรรมชาติโดยเม็ดเลือดขาว (Neutrophils) เพื่อทำลายเชื้อโรค ในปัจจุบันสามารถผลิตได้จากกระบวนการ Electrochemical Activation (ECA) ในความเข้มข้นที่เหมาะสมกับการใช้ทางการแพทย์

คุณสมบัติเด่นของ HOCl

1	ฆ่าเชื้อครอบคลุมกว้าง (Broad-spectrum Antimicrobial) ออกฤทธิ์ต่อแบคทีเรีย ไวรัส เชื้อรา รวมถึงเชื้อดื้อยาอย่าง MRSA และ VRE ภายในเวลาสั้น

2	สลาย Biofilm ทะลุและทำลายชั้น Biofilm ที่เชื้อแบคทีเรียสร้างขึ้นเพื่อป้องกันตัว ซึ่งเป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้แผลเรื้อรังไม่หาย

3	ไม่เป็นพิษต่อเซลล์ปกติ (Non-cytotoxic) ต่างจาก Povidone-iodine หรือ Chlorhexidine ที่อาจทำลายเซลล์สร้างเนื้อเยื่อใหม่ HOCl ปลอดภัยต่อ Fibroblast และ Keratinocyte

4	ต้านการอักเสบ (Anti-inflammatory) ยับยั้งวิถี NF-κB/IKK และ MAPK ลดการหลั่งสารอักเสบ ช่วยให้แผลผ่านเข้าสู่ระยะ Proliferation ได้เร็วขึ้น

วิธีใช้ HOCl ในการดูแลแผลเบาหวาน

การล้างแผล: ใช้ HOCl solution ล้างแผลทุกครั้งที่ทำแผล โดยราดหรือพ่นให้ทั่วบริเวณแผลและขอบแผล ทิ้งไว้ 2-3 นาที จากนั้นซับเบาๆ ด้วยผ้าก๊อซปราศจากเชื้อ Wet Dressing: ชุบผ้าก๊อซด้วย HOCl solution วางบนแผล ปิดทับด้วย secondary dressing เพื่อรักษาความชุ่มชื้นและออกฤทธิ์ฆ่าเชื้อต่อเนื่อง

9. สัญญาณเตือนที่ต้องพบแพทย์ทันที

สัญญาณอันตราย (Red Flags)

หากมีอาการเหล่านี้ควรไปพบแพทย์โดยเร็วที่สุด: 1. แผลมีหนอง กลิ่นเหม็น - อาจบ่งบอกถึงการติดเชื้อรุนแรง 2. ผิวหนังรอบแผลแดง ร้อน บวม ลุกลาม - สัญญาณของ Cellulitis 3. มีไข้ หนาวสั่น อ่อนเพลียมาก - อาจเป็นสัญญาณของ Sepsis 4. เท้าหรือนิ้วเท้าเปลี่ยนสีเป็นดำ/คล้ำ - บ่งบอกถึง Gangrene 5. แผลไม่ดีขึ้นหลังรักษา 4-6 สัปดาห์ - ควรส่งต่อทีมผู้เชี่ยวชาญ

10. การป้องกันแผลเบาหวาน: 10 วิธีดูแลเท้า

1	ตรวจเท้าทุกวัน ดูรอยแดง แผลพุพอง ผิวแตก ใช้กระจกส่องดูฝ่าเท้า

2	ล้างเท้าทุกวัน ด้วยน้ำอุ่นพอประมาณ เช็ดให้แห้งโดยเฉพาะซอกนิ้ว

3	ทาครีมบำรุงผิว ป้องกันผิวแห้งแตก หลีกเลี่ยงการทาบริเวณซอกนิ้วเท้า

4	สวมรองเท้าเสมอ ทั้งในและนอกบ้าน เลือกรองเท้าพอดี ไม่คับหรือหลวมเกินไป

5	ตัดเล็บให้ถูกวิธี ตัดตรง ไม่ตัดลึก ตะไบขอบมุมเล็บ

6	สวมถุงเท้าผ้าฝ้าย ไม่รัดแน่น ไม่มีตะเข็บหนาที่อาจเสียดสี

7	ควบคุมน้ำตาลให้ดี เป้าหมาย HbA1c <7% ปรับอาหาร ออกกำลังกาย

8	หยุดสูบบุหรี่ บุหรี่ทำให้หลอดเลือดตีบ แผลหายช้าลงมาก

9	ห้ามแกะตาปลา/ตัดหนังด้าน อย่าตัด callus ด้วยตนเอง ให้แพทย์หรือพยาบาลดูแล

10	พบแพทย์ตามนัดทุกครั้ง ตรวจเท้าโดยแพทย์อย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง ตาม IWGDF Risk Stratification

ตารางการตรวจเท้าตาม IWGDF Risk Stratification

ระดับความเสี่ยง	ลักษณะ	ความถี่การตรวจ
Risk 0 (ต่ำมาก)	ไม่มี neuropathy, ไม่มี PAD	ปีละ 1 ครั้ง
Risk 1 (ต่ำ)	มี neuropathy หรือ PAD	ทุก 6-12 เดือน
Risk 2 (ปานกลาง)	Neuropathy + PAD หรือเท้าผิดรูป	ทุก 3-6 เดือน
Risk 3 (สูง)	เคยมีแผล/ตัดนิ้วเท้า/Charcot	ทุก 1-3 เดือน

เอกสารอ้างอิง

International Working Group on the Diabetic Foot (IWGDF). Practical Guidelines on the Prevention and Management of Diabetes-Related Foot Disease. 2023.
Senneville É, et al. IWGDF/IDSA Guidelines on the Diagnosis and Treatment of Diabetes-Related Foot Infections. 2023.
Lavery LA, et al. WHS Guidelines Update: Diabetic Foot Ulcer Treatment Guidelines. Wound Repair Regen. 2024.
Everett E, Mathioudakis N. Update on Management of Diabetic Foot Ulcers. Ann N Y Acad Sci. 2018;1411(1):153-165.
Armstrong DG, Boulton AJM, Bus SA. Diabetic Foot Ulcers and Their Recurrence. N Engl J Med. 2017;376:2367-75.
International Diabetes Federation. IDF Diabetes Atlas, 10th Edition. 2021.
Sriussadaporn S, et al. Factors Associated with Diabetic Foot Ulceration in Thailand. Diabet Med. 1997;14(1):50-6.
RNAO. Diabetic Foot Ulcers: Prevention, Assessment and Management. Best Practice Guideline, 3rd Ed. October 2024.
Aditya S, et al. A Comprehensive Review on Diabetic Foot Ulcer. Front Pharmacol. 2025.

WoundCareFriend.com — เพื่อนดูแลแผล เพื่อนที่เข้าใจ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อให้ความรู้ทางการแพทย์ ไม่ได้มีวัตถุประสงค์ทดแทนการรักษาโดยแพทย์